PBL – czyli Problem Based Learning. Czym jest nauczanie problemowe w praktyce?

Zapraszam Was dzisiaj na trochę naukowy, a trochę edukacyjny wpis, w którym poruszam arcyciekawą kwestię przeprowadzania współcześnie lekcji problemowych – tekst powstał w ramach pracy zaliczeniowej, którą pisałam w celu podniesienia kompetencji zawodowych. Enjoy! 🙂

Czym jest problem oraz czym jest nauczanie problemowe w praktyce – to pierwsze zagadnienia, na jakie musimy sobie odpowiedzieć przy omawianiu specyfiki tej koncepcji kształcenia.

Problem charakteryzujemy jako trudność praktyczną i teoretyczną, której rozwiązanie zawdzięczamy własnej aktywności badawczej. Jest dla nas sytuacją niekomfortową, niewygodną, budzącą pewny niepokój i napięcie, gdyż zawierając niepełne dane – jest swego rodzaju niewiadomą. Stanowi rodzaj wyzwania, którego podmiot nie może się podjąć przy wykorzystaniu jedynie dotychczasowego zasobu posiadanej wiedzy, lecz wiedzę tę musi pogłębiać korzystając z różnych źródeł wsparcia.

Problem często przybiera postać pytania lub zadania, choć nie każde pytanie jest problemem. Podejmując się rozwiązania problemu, musimy wykazać wysoką aktywność poznawczą i emocjonalną.

Natomiast nauczanie problemowe – z ang. Problem Based Learning (PBL), za którego twórcę i prekursora uznaje się wybitnego amerykańskiego filozofa i pedagoga J. Deweya, to taka forma podejścia pedagogicznego, gdzie student pozostając w centrum zainteresowania, nabywa nowej wiedzy i umiejętności poprzez doświadczanie rozwiązywania otwartych problemów, wykazując się przy tym dużą dozą samodzielności (w myśleniu, szukaniu rozwiązań, formułowaniu pytań pomocniczych, stosowaniu tzw. pogłębionego researchu etc.). Toteż PBL stoi niejako w opozycji do tradycyjnego nauczania, gdzie schemat wygląda następująco: informacja od nauczyciela -> zapamiętanie nowego materiału -> z góry narzucony problem/projekt w celu zilustrowania obiektywnie najlepszej metody rozwiązania zagadnienia.

Tymczasem nauczanie problemowe w pewnym sensie odwraca tę sytuację – uczeń zostaje postawiony przed faktem istnienia problematycznego zagadnienia. Do tego celu konieczne jest zidentyfikowanie:

a) co muszę wiedzieć/ umieć, aby z tym problemem się zmierzyć?

b) jakie narzędzia będą przydatne w procesie rozwiązania tego problemu? Jaką najkrótszą drogą dotrę do celu?

A zatem dopiero na końcu pojawia się właściwa ‘nowa’ wiedza i informacja, w jaki sposób zastosować właśnie nabytą umiejętność rozwiązania konkretnego problemu w praktyce, również w przyszłości w podobnych okolicznościach szkolnych i pozaszkolnych.

Warto pamiętać, że stosowanie tej formy kształcenia rozwija w uczniach nie tylko kreatywność, samodzielność i decyzyjność, ale również bardzo ich aktywizuje i zmusza do działań oraz niejednokrotnie sięgania do alternatywnych metod poszukiwania rozwiązań. Jedną z zalet takiego podejścia jest nauka współpracy w grupie, pobudzenie do otwartej dyskusji (tzw. ‘burzy mózgów’) z innymi uczestnikami zajęć, a także nauka dobrych nawyków, takich jak umiejętność filtrowania informacji i klasyfikowania ich na niezbędne, przydatne/ użyteczne oraz nieistotne.

Według polskiego znakomitego pedagoga W. Okonia, PBL jest sekwencją kilku istotnych czynności. Są to:

Organizowanie sytuacji problemowych i formułowanie samych problemów
Indywidualne lub grupowe rozwiązywanie problemów przez uczniów
Weryfikacja otrzymanych rozwiązań
Systematyzowanie, utrwalanie i stosowanie nowo nabytej wiedzy i umiejętności w działaniach praktycznych

W praktyce znamienne jest to, że w przypadku właściwego zastosowania PBL przez nauczyciela, rola nauczyciela jest niewspółmiernie mniejsza do roli ucznia w trakcie przeprowadzenia lekcji problematycznej, a kluczowe wówczas nie będzie przewodzenie grupie, lecz raczej wspierająca obecność nauczyciela. Jego rola sprowadza się wówczas do:

wywołanie sytuacji problematycznej i zdeterminowanie problemu, który będzie przedmiotem lekcji problematycznej
ustalenia we współpracy z uczniami kwestii indywidualnego lub grupowego rozwiązywania ww. problemu, ewentualne dobranie w pary/ grupy, jak również zachęcenia uczniów do przyjęcia określonych ról podczas procesu rozwiązywania problemu, które będą wzajemnie się uzupełniać
wsparcie, pomoc i udzielanie wskazówek podczas wszystkich etapów rozwiązywania zadanego problemu

Natomiast rolą ucznia/ uczniów będzie:

analiza problemu i istotnych kwestii oraz zagadnień, jakie on prezentuje
przygotowanie listy / mapy myśli na temat tego, czego dotyczy problem, przy równoczesnym określeniu mocnych stron wszystkich zaangażowanych w rozwiązanie problemu – w czym każdy indywidualnie może pomóc, w czym jest dobry?
dyskusja, ‘burza mózgów’, nawiązanie współpracy i rozpoczęcie poszukiwań odpowiedzi na poszczególnych etapach rozwiązywania problemu
opracowanie i uzasadnienie identyfikacji problemu. Ustalenie, czy wszyscy w zespole zgadzają się z tak postawioną tezą, a następnie pozyskanie wstępnego tzw. feedbacku czyli wiadomości zwrotnej od uczestników i nauczyciela prowadzącego lekcję problematyczną. Ważne jest to, aby uczeń pozostał otwarty i elastyczny na możliwe wskazówki lub uwagi dotyczące formy przeprowadzanej analizy i sposobów uporania się z problemem
ustalenie ram czasowych, w czasie których problem będzie rozwiązany – pracując w określonym czasie i przestrzeni uczniowi będzie łatwiej zachować motywację i dążenie do celu
opcjonalnie: przygotowanie listy priorytetów oraz etapów działania, które pozwolą usystematyzować i uporządkować proces badawczy
ustalenie, w jaki sposób rozwiązanie problemu będzie zaprezentowane (ustnie, pisemnie, w formie projektu etc.)
przygotowanie i przedłożenie nauczycielowi rozwiązania problemu z uwzględnieniem wykorzystanych metod i narzędzi
uzasadnienie, w jaki sposób rozwiązanie problemu i praca nad projektem / zadaniem wpłynęły na pogłębienie świadomości i umiejętności w danym zakresie, oraz w jaki sposób pozyskana wiedza może być spożytkowana w przyszłości

Uczniowie powinni być również przygotowani na ewentualne pytania dodatkowe, zarówno ze strony nauczyciela, jak i osób trzecich nie zaangażowanych w ten konkretny projekt, np. pozostałych uczniów. W tym wypadku, warto aby nauczyciel zachęcił uczniów do myślenia obrazowego i spojrzenia na właśnie rozwiązany problem z szerszej perspektywy: w jaki sposób mogę nową wiedzę nabytą podczas lekcji problematycznej wykorzystać w swoim życiu i procesie edukacji w przyszłości?

Współcześnie, w oparciu o koncepcje Dewey’a i polskiego pedagoga Bogdana Nawroczyńskiego, ogólny zarys procesu realizacji lekcji problemowej można ująć następująco: wytworzenie sytuacji problemowej a następnie sprecyzowanie ogólnego (głównego) problemu; wysunięcie szczegółowych zadań (lub problemów szczegółowych, będących składowymi problemu głównego) oraz ich systematyzacja; wysuwanie i uzasadnianie hipotez; ustalanie metod i narzędzi rozwiązywania problemów szczegółowych i problemu głównego; weryfikacja przyjętych hipotez w działaniu; i wreszcie wyciąganie wniosków oraz rozwiązywanie problemu.

Na koniec omawiania nauczania problemowego warto skupić się na praktycznych, nowoczesnych metodach i technikach wykorzystywanych podczas nauczania problematycznego. W zależności od wykładanego przedmiotu, rodzaju prowadzonych zajęć i profilu klasy, nauczyciel sięga do zróżnicowanych metod, takich jak np. odkrywczej – wykorzystywanej przez nauczyciela np. podczas rozwiązywania problemów matematycznych, fizycznych oraz przyrodniczych lub metody optymalnego planu działania – przydatnej podczas zajęć konstrukcyjnych, technologicznych, produkcyjnych lub z dziedziny ekonomii. Nauczanie problematyczne zachęca uczniów do korzystania z przeróżnych współczesnych narzędzi i mądrego, przemyślanego korzystania z sieci internetowej. Wyszukując, pozyskując i zgłębiając informacje znalezione w sieci, uczniowie przyswajają je, redagując dla swoich potrzeb, wykonując prezentacje i projekty z wykorzystaniem programów multimedialnych, uczą się ich prezentowania, pogłębiają wiedzę z komunikacji medialnej i poszanowania dla własności intelektualnej. W dziedzinach humanistycznych koncepcja nauczania problemowego również ma swoją rację bytu, jednak – jak wszędzie – musi być zastosowana umiejętnie, a uczniowie przygotowani i wprowadzeni do niej w sposób przemyślany i merytoryczny.